Phong tục và văn hóa Quan họ
Quan họ không chỉ là hát. Nó là một hệ ứng xử giữa hai làng, có kết nghĩa, có lề lối đón tiếp và có mức tôn trọng bắt buộc.
Nhiều lệ tục truyền miệng, phần lớn nguồn thành văn chỉ ghi khái quát.
Tục kết bạn
Kết bạn là nền của mọi thứ khác. Hai làng kết nghĩa với nhau, và quan hệ ấy được giữ qua nhiều thế hệ. Người trong quan hệ gọi nhau theo vai vế của quan hệ đó chứ không theo tuổi.
Kết nghĩa đặt ra nghĩa vụ hai chiều: phải sang hát khi bạn mời, phải đón khi bạn sang, phải giữ ý trong lời ăn tiếng nói. Một làng có thể có quan hệ với nhiều làng, nhưng mỗi quan hệ có lề lối riêng.
Giao tiếp giữa liền anh và liền chị
Cách nói chuyện giữ một khoảng cách có chủ ý. Người hát xưng hô theo vai của quan hệ kết nghĩa, không theo tuổi thật, và phần lớn lời ca giữ ở mức kín đáo ngay cả khi đã thân.
Khoảng cách này không phải sự lạnh nhạt. Nó là thứ giữ cho quan hệ bền: hai bên không bị đẩy vào chỗ phải ngã ngũ, nên quan hệ không tan khi một bên lấy chồng lấy vợ.
Mời trầu, mời nước
Miếng trầu mở đầu câu chuyện, ở đây cũng vậy. Mời trầu là động tác đầu tiên khi khách vào nhà và là bước mở của nhiều bài hát. Từ chối trầu cũng có nghĩa riêng, nên người nhận phải biết nhận thế nào cho phải.
Nước đi cùng trầu trong cùng một nghi thức tiếp khách. Trong canh hát, việc rót nước diễn ra giữa các lượt, thành nhịp nghỉ của cuộc hát.
Đón bạn, tiếp bạn, tiễn bạn
Ba chặng này có lề lối riêng và mức trang trọng tăng dần. Đón ở cổng làng hoặc cổng nhà; tiếp trong nhà với trầu nước; và tiễn bằng hát giã bạn khi khách về.
Chặng tiễn nặng nhất. Hát giã bạn không phải nghi thức hình thức: nó là chỗ để nói những điều cả buổi chưa nói, và cũng là chỗ dễ rơi nước mắt nhất.
Văn hóa hát canh
Hát canh diễn ra trong nhà, thường kéo dài qua đêm, theo thứ tự chặng đã nói ở trang Nghệ thuật. Người hát ngồi trên chiếu, đối diện; gia chủ lo trầu nước và chỗ nghỉ.
Canh hát là không gian mà lề lối được giữ nghiêm nhất, vì không có khán giả bên ngoài làm loãng.
Lề lối trong sinh hoạt
Có những điều được coi là phép tắc: không hát chéo cặp, không vượt lượt, không dùng bài của bọn khác khi chưa xin, không bỏ về giữa canh. Vi phạm không bị phạt nhưng bị nhớ.
Chính vì lề lối dày, Quan họ khó học hơn vẻ ngoài của nó. Thuộc bài chưa đủ; phải biết mình đang đứng ở đâu trong quan hệ.
Truyền thống và những gì đã đổi
Ba thay đổi lớn: canh hát tại gia ít đi; vai trò gia chủ và người lo trầu nước gần như mất; và khách nghe trở thành người lạ trả tiền thay vì bạn hát.
Kéo theo đó, tục ngửa nón nhận tiền xuất hiện ở hội và bị ban tổ chức siết lại năm 2023.[9] Đây là dấu hiệu rõ nhất cho thấy ranh giới giữa sinh hoạt và dịch vụ đang phải dựng lại.
