Dân ca Quan họ Bắc Ninh
Một lối hát đối đáp có lề lối của người Kinh Bắc, được UNESCO ghi danh năm 2009. Phần dưới nói rõ nó là gì, ở đâu, và những chỗ hiểu biết về nguồn gốc còn dừng lại ở đâu.
Quan họ là gì
Dân ca Quan họ Bắc Ninh là hình thức hát đối đáp giữa hai nhóm nam và nữ — gọi là liền anh và liền chị — của hai làng khác nhau, trong quan hệ kết nghĩa được duy trì qua nhiều thế hệ. Người hát không dùng nhạc cụ đệm; toàn bộ phần âm nhạc nằm ở giọng người.[4]
Tên gọi chính thức trong hồ sơ quốc tế là "Quan Họ Bắc Ninh folk songs", tiếng Việt là "Dân ca Quan họ Bắc Ninh".[1] Đây là tên cần dùng khi trích dẫn; cách gọi tắt "quan họ" chỉ dùng khi ngữ cảnh đã rõ.
Phạm vi của di sản là các làng thuộc Bắc Ninh và Bắc Giang. Hồ sơ đề cử nêu 49 làng.[3] Con số này là con số trong hồ sơ năm 2008, không phải danh sách hành chính hiện hành: tư liệu của tỉnh năm 2024 phân biệt 44 làng gốc và 150 làng còn thực hành hát.[7]
Không gian văn hóa Kinh Bắc
Quan họ gắn với vùng đất Kinh Bắc — vùng đất của đình làng, bến nước, chùa chiền và những làng nghề. Không gian diễn xướng truyền thống hẹp: sân đình, sân nhà, bến sông. Trong canh hát tại gia, người hát ngồi trên chiếu, đối diện nhau, không có sân khấu và không có người dẫn chương trình.
Chính vì gắn với một không gian vật thể cụ thể, việc bảo tồn Quan họ không tách rời được khỏi việc giữ đình, giữ làng và giữ các sinh hoạt cộng đồng quanh đó.

Những giả thuyết về nguồn gốc, và giới hạn của chúng
Không có kết luận thống nhất về thời điểm và cách thức hình thành Quan họ. Chính trang thông tin của Cục Di sản văn hóa nêu hai mốc khác nhau, thế kỷ 11 và thế kỷ 17, mà không chọn một.[4] Đây là chỗ dễ bị viết gọn thành một câu khẳng định, nên cần tách ra.
Thuyết nguồn gốc cung đình
Một hướng giải thích dựa vào chữ "quan" để suy ra liên hệ với chốn quan trường, cho rằng lối hát này bắt nguồn từ âm nhạc cung đình hoặc từ cách ứng xử của quan lại. Hướng này giải thích được phần nào sự trang trọng, kín đáo của lề lối Quan họ, nhưng không có chứng cứ trực tiếp về việc du nhập.
Thuyết nghi lễ nông nghiệp
Hướng thứ hai đặt Quan họ trong khung sinh hoạt nông nghiệp và nghi lễ cầu mùa, nơi hát đối đáp nam nữ là phần không thể tách khỏi hội làng. Hướng này khớp với việc nhiều làn điệu gắn với hội và với mùa vụ, nhưng chưa chứng minh được Quan họ sinh ra từ nghi lễ chứ không phải được nghi lễ tiếp nhận.
Vì sao các giả thuyết đều chưa ngã ngũ
Ba nhóm nghiên cứu nền về Quan họ được công bố từ năm 1978 cũng dừng ở việc đặt vấn đề và bác bỏ những cách lý giải quá đơn giản, chứ không chốt nguồn gốc.[10] Thiếu văn bản ghi chép sớm là lý do chính: Quan họ truyền bằng miệng, và phần lớn tư liệu thành văn chỉ có từ thế kỷ 20.
Cách viết an toàn: nêu giả thuyết như giả thuyết, dẫn người đề xướng khi có, và nói rõ chưa có kết luận. Không dùng "từ thế kỷ 11" như một sự thật.
Quá trình phát triển
Quan họ trải qua một chặng đứt gãy trong chiến tranh và một chặng hồi sinh sau Đổi mới. Đến nay, theo ghi nhận của báo chí, cả vùng có khoảng 260 làng còn hát, gần 600 câu lạc bộ và gần 10.000 hội viên.[6] Những con số này do cơ quan báo chí nêu, không phải kết quả kiểm kê độc lập.
Song song với việc mở rộng, nhiều nét sinh hoạt đã đổi: canh hát tại gia ít đi, hát trên sân khấu và trong hội nhiều lên, khách du lịch trở thành một phần của người nghe. Những thay đổi này được nói kỹ ở trang Nghệ thuật.
Đặc trưng nghệ thuật
Quan họ là hát đối đáp, không nhạc cụ đệm, lời ca theo thể thơ dân gian, giai điệu dựa trên những làn điệu có tên. Người hát phải thuộc lòng nhiều bài và biết cách ứng đối, vì mỗi lượt hát phụ thuộc vào lượt trước. Chi tiết kỹ thuật, gồm bốn chữ vang, rền, nền, nẩy, ở trang Nghệ thuật hát.
Giá trị lịch sử, văn hóa, xã hội
Giá trị xã hội là phần dễ bị bỏ qua nhất. Quan hệ kết nghĩa giữa các làng tạo ra một mạng lưới ràng buộc ứng xử: đón tiếp, xưng hô, mời trầu nước, tiễn bạn. Qua đó, Quan họ dạy cách nói năng và cách giữ thể diện cho cả hai bên, ở một vùng nông nghiệp mà quan hệ giữa các làng vốn dễ căng thẳng vì đất đai và nước.
Về mặt nghệ thuật, đây là một kho lời ca và làn điệu của người Việt ở đồng bằng Bắc Bộ, được truyền bằng miệng và do cộng đồng tự giữ.
Vai trò trong đời sống cộng đồng
Trong đời sống hiện tại, Quan họ xuất hiện ở ba chỗ: sinh hoạt câu lạc bộ địa phương, hội làng mùa xuân, và các chương trình biểu diễn phục vụ khách. Ba chỗ này có mức lề lối khác nhau, và không nên đánh đồng.
Ý nghĩa của việc ghi danh năm 2009
UNESCO ghi danh Quan họ vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2009, tại kỳ họp 4.COM ở Abu Dhabi, theo quyết định 4.COM 13.76.[2]
Quyết định nêu năm tiêu chí, trong đó đáng chú ý là tiêu chí về sự đồng thuận của cộng đồng và tiêu chí về kiểm kê quốc gia — hồ sơ dẫn Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia là đơn vị giữ danh mục. Ghi danh không kèm tiền và không kèm nghĩa vụ pháp lý trực tiếp; nó tạo khuôn khổ báo cáo và là căn cứ để huy động nguồn lực trong nước.
Cũng cần nói rõ một giới hạn: ghi danh không có nghĩa là Quan họ đã được bảo đảm. Nó chỉ xác nhận giá trị.
Đọc tiếp
- Niên đại — các mốc có nguồn, tách khỏi truyền thuyết.
- Nghệ thuật hát — cách hát, các hình thức, và bảng phân biệt với loại hình khác.
- Phong tục và văn hóa — lề lối ứng xử giữa liền anh và liền chị.
Mức chắc chắn của trang: phần định nghĩa và ghi danh là chắc; phần nguồn gốc là tranh cãi.