Kinh BắcTiếng hát Quan họ

Di sản

Trang phục Quan họ

Bộ áo của liền anh và liền chị không phải phục trang sân khấu. Nó là quy ước của cộng đồng về cách ăn mặc khi đi hát, và mỗi lớp đều có lý do.

Bộ trang phục Quan họ nam và nữ trưng bày trên ma-nơ-canh: bên nữ đội khăn và nón quai thao, bên nam đội khăn xếp, mặc áo the
Viethavvh, Wikipedia tiếng Việt · nguồn · CC BY-SA 3.0 ·

Vì sao phải nói trước điều này

Trang phục Quan họ hay bị lẫn với trang phục của các loại hình khác và với cách ăn mặc hội hè nói chung. Sự lẫn này không vô hại: nó làm mất đúng cái thứ đang cần giữ, là bộ quy ước cộng đồng về mức kín, mức trang trọng và thứ tự lớp áo.

Người trong cuộc mặc bộ này theo lề lối của làng mình. Người ngoài mặc để biểu diễn thì dễ chạy theo hiệu quả thị giác và làm sai tỉ lệ, sai thứ tự lớp.

Bộ nữ gồm nhiều lớp mặc chồng, theo thứ tự nhất định. Thứ tự đó chính là nội dung, nên phần dưới trình bày đúng theo tầng, từ ngoài vào trong.

Khám phá bộ phục trang

Nón quai thao

Còn gọi: Nón thúng quai thao

chắc
Chất liệu
Lá và vành tre, quai thao bằng vải hoặc tơ, thường màu đỏ
Công dụng
Che nắng, hoàn tất bộ trang phục khi đi hội và khi đi hát
Bối cảnh
Dùng ở không gian ngoài trời như hội làng, đường tới đình
Ý nghĩa
Vành rộng và quai thao dài làm dáng đi đổi hẳn: người đội phải bước chậm và giữ thẳng. Nón cũng là thứ được nhắc trong lời ca, thành một biểu tượng quen của Quan họ.

Chưa có ảnh riêng cho món "Nón quai thao" — cần ảnh chụp cận, đúng bộ phục trang nam/nữ tương ứng

Quy ước

Ăn mặc như một phép ứng xử

Cách mặc khi đi hát chịu ràng buộc của quan hệ giữa hai làng. Đến nhà bạn hát thì mức trang trọng phải cao hơn mức mặc thường ngày; mặc quá giản dị bị coi là thiếu lễ, mặc quá lòe loẹt cũng bị coi là không biết mình là ai.

Bộ nam giữ kín và đứng dáng, bộ nữ giữ mềm và kín đáo. Sự đối lập này có chủ ý: nó đặt hai bên vào đúng vị thế trong lượt hát đối đáp.

Chất liệu cũng theo mùa và theo mức trang trọng — lụa cho bộ nữ, the cho bộ nam. Những chi tiết này ít được nói tới trong các bài giới thiệu ngắn, dù chúng là phần quyết định chất của bộ đồ.

Những nhầm lẫn thường gặp

Lẫn với trang phục của loại hình khác. Chèo và ca trù có hệ phục trang riêng cho sân khấu, khác hẳn bộ Quan họ mặc trong sinh hoạt. Chi tiết ở bảng phân biệt trong trang Nghệ thuật.

Lấy áo tứ thân mặc hội thay cho bộ Quan họ. Áo tứ thân là trang phục phổ biến của phụ nữ đồng bằng Bắc Bộ, nhưng bộ liền chị có cấu trúc lớp khác, gồm áo mớ ba mớ bảy và các lớp trong.

Dùng phục trang rực rỡ, nhiều kim sa. Bộ mặc để biểu diễn hiện đại trên sân khấu thường được đẩy độ rực lên. Nhìn đẹp nhưng không phản ánh bộ đồ dùng trong canh hát.

Nhầm nón quai thao với nón ba tầm hoặc nón lá. Nón quai thao có vành rộng và quai thao dài; đây là một dấu nhận biết cố định, không phải biến thể.

Giới hạn của tư liệu ảnh

Kho ảnh tự do về Quan họ rất mỏng, và ảnh chụp cận từng món phục trang gần như không có. Các khung ảnh trong phần khám phá ở trên vì thế đang để trống có mô tả. Nhóm thực hiện sẽ bổ sung bằng ảnh chụp tại bảo tàng hoặc tại làng nếu xin được phép.

Trang này dựa chủ yếu vào mô tả phổ quát về trang phục Quan họ. Những món đánh dấu “chưa rõ” là chỗ nguồn hiện có chỉ nhắc tên mà không mô tả đủ.